Geweldloos verzet

01 mei

Geweldloos verzet

Bijna 90 jaar geleden liepen Gandhi en zijn volgelingen de indrukwekkende zoutmars: een barre voettocht van 24 dagen naar zee om daar eigenhandig zout te gaan winnen. Het was een protest tegen de zoutwet van de Britse overheersers, maar groeide tegelijk uit tot een cruciale gebeurtenis in de strijd voor onafhankelijkheid. Daarnaast staat deze zoutmars symbool voor Gandhi’s satyagraha, zijn filosofie van geweldloos verzet. Een filosofie die inmiddels ook doorgedrongen is in de GGZ via de nonviolent-resistance-methodiek (NVR), ontwikkeld door Haim Omer, hoogleraar psychologie in Tel Aviv.

Omer beschreef NVR oorspronkelijk voor gezinnen die te kampen hadden met gewelddadige kinderen (1) , maar de methode heeft zich in de afgelopen jaren verspreid naar allerlei andere settingen waarin grensoverschijdend gedrag bij herhaling plaatsvindt. Vooralsnog wordt de methodiek met name toegepast in de jeugd-GGZ, waar NVR heeft geleid tot afname van dwangmaatregelen. (2) Maar naar mijn idee kan NVR ook van toepassing zijn bij volwassen, bijvoorbeeld op opnameafdelingen of verblijfsafdelingen, waar de huidige aanpak nog vaak bestaat uit bestraffen of gedogen. Terwijl we eigenlijk allemaal weten: Geweld (in de zin van bestraffen of de eigen controle verliezen) roept meer geweld op, waardoor vicieuze cirkels ontstaan waarin hulpverleners meer machteloos raken en patiënten zich toenemend gewelddadig gaan gedragen. En het andere uiterste, door de vingers zien van grensoverschrijdend gedrag, leidt tot pedagogische verwaarlozing van patiënten en meer onveiligheid op afdelingen. NVR biedt hulpmiddelen voor gezagsdragers om een krachtige positie in te nemen zonder te vervallen in de houding van ‘met gelijke munt terugbetalen’.
 
Overigens is binnen de NVR-ontwikkelingen erkenning gekomen voor de dubbele positie waarin hulpverleners zich vaak bevinden: zowel de veiligheid op een afdeling moeten bewaken, waarvoor ingrijpen met geweld soms nodig is, als het moeten terugdringen van de inzet van dwang- en drangmaatregelen. De inzet van NVR en de hier genoemde interventies gaan altijd over situaties waarin geen sprake is van acuut gevaar. Maar ook als wel geweld is toegepast (iemand is bijvoorbeeld gesepareerd of heeft noodmedicatie gekregen), is het nodig om de beschadigde relaties en het verloren vertrouwen te herstellen. In dit proces kan NVR ook handvatten bieden.

De basisprincipes van NVR zijn (3) :
• Wij voeren een strijd tegen onacceptabel gedrag en ondergaan geweld niet lijdzaam.
• Wij accepteren geen geweld.
• Wij zien af van het gebruik van geweld.
• Wij tonen respect voor de ander.
• Wij zoeken naar samenwerking en begrip voor elkaar.
• Wij richten ons op verandering van de situatie.
• Wij hebben geen controle over een ander: dat is een illusie.
• Wij blijven geduldig en houden vol.

De kern van NVR is een basishouding waarin naast geweldloosheid, zelfbeheersing de hoofdrol speelt. Want al zijn de onderliggende principes van geweldloos verzet op zich wel eenvoudig, ze zijn vaak ook contra-intuïtief. Zo is het volgens NVR gebruikelijk dat je tijdens een escalatie (zonder acuut gevaar) niets anders doet dan zeggen: ‘Hier komen wij later op terug.’ (‘Wij’, omdat je iemand aanspreekt als afgevaardigde van het gehele team, niet vanuit persoonlijke krenking.) Hoe getergd je als hulpverlener ook bent, hoe graag je ook, vanuit boosheid of vanuit een behoefte om je gezag te laten gelden, zou willen terugschreeuwen, iemands vrijheden wilt intrekken of wilt gaan separeren, dit is alles wat gezegd moet worden.

Pas als de gemoederen bedaard zijn, volgt een interventie waarmee het team, zo mogelijk met steun van familie of andere betrokkenen, laat zien dat dit gedrag niet getolereerd wordt. Hiervoor zijn tal van creatieve bedenkselen mogelijk, afhankelijk van de ernst van de escalatie, van de patiënt en diens problematiek, van de resultaten van eerdere interventies en van de frequentie waarin het grensoverschrijdend gedrag zich voordoet. De interventies kunnen variëren van reparatie-acties als sorry-zeggen, een brief schrijven aan degene die gekwetst is of een taart bakken voor personeel en medepatiënten, tot sit-ins, het inzetten van supporters of het organiseren van een zorgconferentie. Wat de interventie ook is, laat het pas plaatsvinden als de rust echt teruggekeerd is bij zowel patiënt als hulpverleners. Niet voor niets luidt het NVR-motto: Smeed het ijzer als het koud is!


1)  H. Omer. Nonviolent resistance: A new approach to violent and self-destructive children. 2004.
      (In Nederlands vertaald: Geweldloos verzet in gezinnen. 2007.)
2)  H. Omer, E.R. Lebowitz: Nonviolent resistance: Helping caregivers reduce problematic behaviors in children and adolescents. Journal of Marital and Family Therapy 42(4): 688–700, 2016.
3)  W. van Nus. Non-violent resistance in de (semi)residentiele setting. Een nieuwe aanpak van agressief en destructief gedrag voor teams. 2015.

 

Deel deze post op:

Reactie toevoegen